Plymouth, 26 augustus 1652.
Aan de horizon verschijnen Engelse oorlogsschepen.
Aan boord van de Nederlandse vloot weet men wat er op het spel staat. De schepen die door het Kanaal varen, zijn niet alleen oorlogsschepen. Achter De Ruyters eskader bevindt zich een grote koopvaardijvloot. Kostbare lading, handelswaar en bemanningen die vooral graag heelhuids thuis willen komen. De Nederlands Marine escorteerde deze schepen zodat ze veilig konden bewegen naar hun bestemming. Engeland wilde namelijk de handel van de Nederlanden verstoren en zo de Republiek raken.
De Engelse admiraal George Ayscue ziet zijn kans.
Hij wil de Nederlandse schepen onderscheppen.
Aan Nederlandse zijde staat een man die op dat moment nog niet de legendarische admiraal is die hij later zal worden.
Michiel Adriaenszoon de Ruyter.
Wat volgt, wordt een van de eerste grote successen uit zijn loopbaan.
Een oorlog om handel, macht en de zee
Om te begrijpen waarom Nederlandse en Engelse schepen elkaar in 1652 beschoten, moeten we even terug naar de wereld van de zeventiende eeuw.
De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden verdiende een groot deel van haar rijkdom met handel over zee. Amsterdam was een belangrijk handelscentrum en Nederlandse schepen voeren voortdurend door de Noordzee, het Kanaal en verder de wereld over.
Engeland zag die Nederlandse handelsmacht met argusogen aan.
De spanningen liepen in 1652 hoog op. De Eerste Engels-Nederlandse Oorlog brak uit en al snel werd duidelijk dat de strijd voor een groot deel op zee zou worden uitgevochten.
Voor de Republiek was het beschermen van de handelsvloot daarom geen bijzaak. Het was economisch van levensbelang. En precies dat was de opdracht van De Ruyter.
De opdracht van De Ruyter
De Ruyter was inmiddels een ervaren zeevaarder, maar hij was nog geen admiraal van de beroemde Nederlandse vloot.
Hij kreeg het bevel over een eskader dat een grote groep koopvaardijschepen door het Kanaal moest begeleiden. De precieze aantallen verschillen per bron, maar De Ruyter beschikte over ongeveer dertig oorlogsschepen en begeleidde daarnaast een veel grotere koopvaardijvloot. Een Britse historische studie beschrijft een Nederlands konvooi van tientallen koopvaarders, naast de oorlogsschepen en enkele branders.
Dat klinkt op papier misschien geruststellend.
Maar een koopvaardijschip is geen oorlogsschip.
Een koopman wil zijn lading afleveren. Een kapitein van een oorlogsschip wil zijn vijand opzoeken. En als je die twee bij elkaar in één vloot probeert te houden, krijg je een behoorlijk lastig schaakspel op zee.
De Ruyter moest dus tegelijkertijd vechten én zijn konvooi beschermen.
Daar komende Engelsen onder leiding van Ayscue
Aan Engelse zijde lag George Ayscue met een aanzienlijke vloot bij Plymouth.
Ayscue had opdracht gekregen de Engelse belangen in het Kanaal te beschermen en Nederlandse scheepvaart aan te vallen. Zijn vloot was bovendien op onderdelen zwaarder bewapend dan die van De Ruyter. Toen de Engelsen de Nederlandse vloot ontdekten, zag Ayscue een kans.
De Nederlandse koopvaarders waren immers een aantrekkelijke prooi. Hij zette koers naar het konvooi.
De Ruyter draait naar de vijand
Het interessante aan de slag bij Plymouth is dat De Ruyter niet probeerde weg te komen. Hij draaide zijn oorlogsschepen naar de Engelse vloot en plaatste ze tussen de vijand en de koopvaarders.
Dat was een riskante maar moedige keuze.
De koopvaardijschepen moesten beschermd worden, terwijl de Engelse schepen juist probeerden de Nederlandse formatie uit elkaar te trekken. Rond de middag kwamen de twee vloten steeds dichter bij elkaar. Uiteindelijk barstte het gevecht los.
Kanonnen vuurden over het water. Schepen probeerden elkaar te enteren. De rook van het buskruit hing boven het Kanaal en tussen de schepen was nauwelijks nog overzicht.
De Engelse schepen waren gemiddeld zwaar bewapend, maar hun aanval verliep niet zoals Ayscue had gehoopt. Verschillende snelle Engelse schepen waren vooruitgelopen om Nederlandse koopvaarders te pakken te krijgen en raakten daardoor uit formatie. De Nederlandse vloot wist daar gebruik van te maken.
De Ruyter zag het gat, en hij ging ervoor.
Geen mooie rechte linies, maar een chaotisch gevecht
Wie een zeeslag uit de Gouden Eeuw voor zich ziet als twee keurige rijen schepen die elkaar netjes om de beurt beschieten, komt bedrogen uit. De werkelijkheid was een stuk chaotischer. Schepen probeerden elkaar te manoeuvreren, tuigage werd kapotgeschoten en bemanningen moesten onder omstandigheden vechten die wij ons tegenwoordig nauwelijks kunnen voorstellen.
De Nederlanders gebruikten onder meer kettingkogels, waarmee ze probeerden masten en tuigage van Engelse schepen te beschadigen. Een schip zonder mast of bruikbare zeilen kon immers weinig meer beginnen.
De strijd duurde tot in de avond. En langzaam werd duidelijk dat Ayscue zijn plan niet kon uitvoeren. De Nederlandse koopvaardijvloot was niet buitgemaakt.
Sterker nog: De Ruyter had de Engelsen weten af te houden.
Douwe Aukes: Een spannend moment met een Friese Kapitein
Een van de bekendste momenten van de slag speelde zich af rond de Vogelstruys, het schip van de Friese kapitein Douwe Aukes. Het schip raakte tussen Engelse schepen terecht en werd geënterd. De situatie zag er slecht uit.
Volgens de overlevering dreigde Aukes zijn brandende lont in het kruitvat te gooien een truc om de mannen tot groter vechtlust te bewegen. Zijn bemanning beet vervolgens zo hard van zich af dat de Engelse enterploeg weer van het schip werd geslagen.
De Vogelstruys wist uiteindelijk te ontsnappen en zich weer bij de Nederlandse vloot te voegen. In de beschrijving van een latere Nederlandse bron wordt verteld dat het schip daarbij twee Engelse schepen de grond in boorde en een derde zwaar beschadigde.
Het is precies het soort episode waardoor een zeeslag eeuwen later nog tot de verbeelding spreekt.
En het verklaart ook waarom historische prenten van de slag zo graag dergelijke individuele heldendaden uitlichten.
Ayscue trekt zich terug naar Plymouth
Tegen de avond was de situatie voor de Engelsen ongunstig geworden. De Engelse schepen hadden zware schade opgelopen en Ayscue besloot het gevecht af te breken. Hij trok terug naar Plymouth, terwijl De Ruyter de Engelse vloot nog enige tijd achtervolgde.
De Engelse vloot had de Nederlandse schepen niet kunnen onderscheppen en Ayscue had zich uiteindelijk teruggetrokken naar zijn haven. Daarom wordt de Zeeslag bij Plymouth doorgaans als een Nederlandse overwinning beschouwd, al waren de verliezen en schade aan beide kanten aanzienlijk.
Een belangrijke overwinning voor een man die nog beroemder zou worden
Voor De Ruyter zelf was Plymouth meer dan zomaar een gewonnen zeeslag. Het was een belangrijk moment in zijn eerste zelfstandige grote commando tijdens de oorlog. Hij had laten zien dat hij onder moeilijke omstandigheden een konvooi kon beschermen, een sterkere aanval kon opvangen en zijn schepen op het juiste moment kon inzetten.
Zijn reputatie groeide.
Maar de Eerste Engels-Nederlandse Oorlog was nog lang niet voorbij.
De Republiek zou later zware nederlagen lijden en de oorlog zou uiteindelijk niet eindigen met een eenvoudige Nederlandse overwinning. De Vrede van Westminster van 1654 maakte een einde aan het conflict.
Kijk nog eens naar die oude gravure
Dat brengt ons bij de historische gravuren van de Zeeslag bij Plymouth.
Het Rijksmuseum bewaart verschillende historische prenten van deze gebeurtenis. Een van de vroegste is een ets en gravure van Cornelis Bol, gemaakt rond 1652–1653 en gebruikt in de Hollandsche Mercurius. Later verschenen onder meer de prenten van Bastiaen Stopendael en Petrus Johannes Schotel.
Dat is interessant, want zo'n prent is niet alleen een afbeelding van een zeeslag.
Het is ook een stukje zeventiende-eeuwse herinneringscultuur.
De schepen zijn herkenbaar weergegeven, de belangrijkste gebeurtenissen worden aangewezen met nummers en onderschriften en de strijd wordt vastgelegd voor mensen die er niet bij waren.
Een soort nieuwsbericht op papier. Zo konden de burgers aan wal een beeld krijgen van de gevechten en gebeurtenissen op zee.
Een stukje Nederlandse maritieme geschiedenis aan de muur
De Zeeslag bij Plymouth van 1652 is daarmee een bijzonder onderwerp voor een historische gravure.
Je ziet de schepen en het gevecht, maar achter die afbeelding zit het verhaal van een jonge De Ruyter die een Nederlandse handelsvloot door gevaarlijk water probeert te loodsen. Van een Engelse admiraal die zijn kans ziet. Van kanonnen, rook en beschadigde masten. En van een Nederlandse vloot die uiteindelijk haar belangrijkste doel bereikt: de koopvaarders veilig verder laten varen.
Dat is misschien ook precies waarom historische gravuren zo aantrekkelijk zijn.
Je koopt niet alleen een afbeelding van een schip.
Je haalt een moment uit de Nederlandse geschiedenis in huis.
En vergeet niet dat achter sommige oude prenten een verhaal zit dat je eerst moet kennen voordat je ziet wat je eigenlijk voor je hebt.
0 comments