Een oud schilderij kopen is meestal het begin van het verhaal, niet het einde.
Onlangs voegden wij een bijzonder 17e-eeuws Hollands landschap toe aan onze collectie. Op het eerste gezicht ziet u een fraai landschap met reizigers, bomen en een zandweg. Maar achter zo'n schilderij schuilt vaak een veel interessanter verhaal.
Want hoe kom je er eigenlijk achter wie zo'n schilderij gemaakt kan hebben?
Dat gaat zelden met één blik op een handtekening. Soms begint het eerder als een klein kunsthistorisch detectiveonderzoek.
En in dat proces willen we u deze keer meenemen.
Stap 1 – Eerst moet je het schilderij vinden
Een onderzoek begint meestal heel eenvoudig: waar komt het schilderij vandaan?
Een veiling, een particuliere verzameling, een nalatenschap, een handelaar of soms gewoon een object waarvan niemand precies meer weet wat het is.
Bij een schilderij als dit begint het dus niet met:
“Dit is een Jan Wijnants.”
Maar eerder met:
“Interessant… wat hebben we hier eigenlijk?”
Dat verschil is belangrijk.
Want voordat je een kunstenaar aan een schilderij koppelt, moet je eerst kijken naar het schilderij zelf.
Stap 2 – Je kijkt niet alleen naar de voorkant
De eerste beoordeling gebeurt met het blote oog.
Hoe is de verf aangebracht?
Hoe zijn de bomen geschilderd?
Hoe is de zandweg opgebouwd?
Hoe zijn de figuren weergegeven?
Hoe wordt diepte gecreëerd?
Bij dit schilderij vallen bijvoorbeeld verschillende elementen op: de donkere bomen op de voorgrond, de diagonale zandweg die het landschap in trekt en de kleine figuren en reizigers die het landschap tot leven brengen. Dat zijn geen toevallige details.
Juist de manier waarop een schilder bomen, wegen, lucht, licht en figuren combineert, kan veel vertellen over zijn artistieke omgeving.
Stap 3 – Dan kijk je naar de stijl
In de 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst waren landschappen een belangrijk genre. Schilders ontwikkelden herkenbare manieren om de Nederlandse natuur weer te geven.
Bij Jan Wijnants zien we bijvoorbeeld regelmatig zandwegen, duinachtige landschappen, bomenpartijen en reizigers of ruiters. Het Rijksmuseum bezit verschillende werken van Wijnants waarin juist deze combinatie voorkomt. Ook de National Gallery in Londen beschrijft bij werken van Wijnants het gebruik van zandwegen, bomen en reizigers als kenmerkende elementen van zijn landschappen.
En dan wordt het interessant.
Want als je naar ons schilderij kijkt, kom je verschillende van die elementen opnieuw tegen. Dat betekent niet automatisch dat Wijnants de schilder is. Er waren meerdere schilders zoals Pieter de Molijn die dit op deze kenmerkende manier schilderden.
Maar het geeft wél een richting.
Stap 4 – Vervolgens ga je vergelijken
Je zoekt schilderijen op van dezelfde kunstenaar, maar ook van kunstenaars uit dezelfde periode en omgeving.
- Hoe schilderde Wijnants zijn bomen?
- Hoe bouwde hij een zandpad op?
- Hoe werden reizigers geplaatst?
- Hoe ziet een vergelijkbare lucht eruit?
- Hoe zijn de takken en bladeren weergegeven?
En hoe verhoudt het geheel zich tot andere Hollandse landschappen uit ongeveer 1650–1670?
Je legt als het ware verschillende puzzelstukjes naast elkaar.
Soms blijkt een schilderij dan heel dicht bij één kunstenaar te komen. Soms kom je uit bij een atelier, werkplaats of kunstenaarskring.
Dat laatste is helemaal niet vreemd.
Sterker nog: kunstschilders werkten in de 17e eeuw regelmatig samen. De National Gallery beschrijft bijvoorbeeld schilderijen waarbij Wijnants het landschap schilderde en een andere kunstenaar de figuren en dieren toevoegde.
Een schilderij hoeft dus niet altijd het eenvoudige verhaal te hebben van:
één schilder – één penseel – klaar.
Stap 5 – Dan draai je het schilderij om
Bij een schilderij op paneel kijk je namelijk ook naar de drager.
- Waar komt het hout vandaan?
- Hoe is het paneel samengesteld?
- Hoe zijn de planken gezaagd en voorbereid?
- Zijn er oude reparaties?
- Zijn er sporen van vroegere restauraties?
- Is de achterkant in overeenstemming met de ouderdom die je aan de voorkant vermoedt?
Ons schilderij is geschilderd op een oud eiken paneel. De achterkant laat eveneens zien dat we met een historisch object te maken hebben, met sporen van ouderdom en een geschiedenis die zich niet alleen aan de voorkant afspeelt.
Dat is belangrijk, maar ook hier geldt: een oude plank alleen maakt een schilderij natuurlijk nog geen 17e-eeuws meesterwerk.
Daarom bestaat serieus kunstonderzoek juist uit meerdere aanwijzingen die samen een beeld vormen.
Technisch onderzoek aan oude schilderijen kan onder meer gebruikmaken van infraroodreflectografie, röntgenonderzoek, UV-fluorescentie, verfonderzoek en dendrochronologie.
UV-licht: ineens zie je een ander schilderij
Een van de fascinerendste hulpmiddelen is ultraviolet licht.
Onder UV kunnen bijvoorbeeld verschillen in vernislagen, oude retouches en restauraties zichtbaar worden die met het blote oog nauwelijks opvallen. Wetenschappelijk onderzoek naar oude schilderijen gebruikt UV daarom als onderdeel van een breder technisch onderzoek.
Ook bij dit schilderij hebben we gekeken naar de reactie onder UV-licht. Dat levert interessante informatie op over de staat en geschiedenis van het oppervlak. Maar ook hier geldt een belangrijke regel:
UV-licht bewijst niet dat een schilderij authentiek is.
Het is een stukje van de puzzel.
En dát is zo interessant aan dit vak het is de combinatie van verschillende punten die een object opbouwt.
Stap 6 – En dan komen de kleine details
Op de achterkant van dit schilderij bevindt zich bovendien een rode lak- of waszegel. Dit kunnen in andere gevallen ook catalogusnummers zijn of andere herkomst documentatie.
In dit geval was het een rood wax zegel. Wat betekent zo'n zegel?
Het kan bijvoorbeeld verband houden met een vroegere collectie, inventarisatie, handelaar of eigenaar. Zonder een betrouwbare vergelijking of documentatie kun je niet zomaar zeggen: “Dit is het zegel van het Sint-Lucasgilde.”
Maar het is wél een detail dat je noteert. Want misschien leidt juist zo'n klein spoor ooit naar een vroegere collectie of een oude veiling. En zo zie je hoe een schilderij steeds meer vragen gaat oproepen.
En waar komen we dan uit?
Bij dit schilderij komen verschillende observaties samen.
De compositie.
De behandeling van de bomen.
De zandweg.
De reizigers.
De manier waarop het landschap wordt opgebouwd.
Het oude eiken paneel.
De ouderdomssporen.
De technische observaties.
En vervolgens de vergelijking met bekende werken uit dezelfde periode.
Daarbij komt Jan Wijnants steeds nadrukkelijker in beeld.
Het Rijksmuseum heeft bijvoorbeeld meerdere schilderijen van Wijnants uit de periode 1655–1684 op paneel, waaronder landschappen met zandwegen en vee.
Ook zijn er werken van Wijnants waarop reizigers en ruiters een vergelijkbare rol spelen.
Toch willen we hier bewust niet zeggen:
“Dit is definitief een Jan Wijnants.”
Dat kunnen we op basis van het beschikbare onderzoek niet met zekerheid vaststellen.
Wat we wél kunnen zeggen, is dat het schilderij sterk aansluit bij de landschapskunst uit de kring en omgeving van Jan Wijnants en dat die mogelijkheid serieus verder onderzoek verdient.
En misschien is dat juist wel het mooie.
Van schilderij naar verhaal
Wanneer u bij ons een oud schilderij koopt, koopt u dus niet alleen een landschap in een lijst. U koopt een object waarnaar gekeken, gezocht en vergeleken is.
Een object waarvan de verflaag, de drager, de achterkant, oude reparaties en zelfs kleine sporen uit het verleden onderdeel zijn van het verhaal. Dat is ook waarom wij dit werk zo interessant vinden.
Kunsthandel is soms een beetje kunstgeschiedenis, een beetje wetenschap en eerlijk gezegd ook een beetje detectivewerk.
Je begint met een schilderij. Dan volgen de vragen.
En soms kom je uiteindelijk uit bij een naam.
In dit geval: Jan Wijnants.
Niet als definitief bewezen handtekening, maar als een zeer interessante en goed onderbouwde mogelijkheid.
Nieuw in onze collectie
Dit schilderij is inmiddels nieuw toegevoegd aan de collectie van Antiekhuys.nl.
En we vonden het leuk om u deze keer niet alleen het schilderij te laten zien, maar ook een kijkje achter de schermen te geven.
Want achter een oud schilderij zit vaak veel meer werk dan u op het eerste gezicht ziet.
Het mooiste aan antiek is misschien wel dat het onderzoek nooit helemaal ophoudt.
Een oude verflaag kan een aanwijzing geven.
Een stuk eikenhout kan een nieuwe vraag oproepen.
Een klein zegel kan naar een vroegere eigenaar leiden.
En een ogenschijnlijk gewone zandweg kan je uiteindelijk brengen bij een van de interessantste landschapschilders van de Nederlandse Gouden Eeuw.
Het verhaal is in de meeste gevallen eigenlijk nooit af en dat vinden wij zo gaaf er is altijd iets te ontdekken in de wereld van antiek.
Dit schilderij in de collectie bekijken?