Wie een oude gravure van het Beleg van Steenwijk bekijkt, ziet misschien op het eerste gezicht vooral muren, kanonnen, soldaten en rook. Maar achter die lijnen en figuren zit een spannend verhaal!
Een stad die door duizenden soldaten wordt omsingeld. Een winter die genadeloos toeslaat. Huizen die in brand vliegen door gloeiende kogels. En binnen de muren een verdediger die weigert om van opgeven te spreken.
Welkom in Steenwijk, winter 1580–1581.
De gravuren die we bij Antiekhuys.nl aanbieden, zijn daarmee niet zomaar oude afbeeldingen van een stad. Ze brengen ons terug naar bijzondere gebeurtenissen uit het verleden en laten de geschiedenis zo leven voor jou en mij.
Steenwijk: de sleutel naar het noorden
In de zestiende eeuw was Steenwijk meer dan een vestingstadje in Overijssel. De ligging maakte de stad strategisch belangrijk voor de strijd om het noorden van de Nederlanden. Wie Steenwijk beheerste, had een belangrijke doorgang richting Friesland, Drenthe en Groningen in handen.
En dat was precies wat George van Lalaing, graaf van Rennenberg, voor ogen had.
Rennenberg was geen onbekende in het Staatse kamp. Hij was eerder stadhouder geweest namens de opstandige gewesten, maar had in 1580 de zijde van koning Filips II gekozen. Vervolgens trok hij met een groot leger door het noorden.
Steenwijk werd zijn volgende doelwit.
In oktober 1580 verscheen zijn leger voor de stad. De bronnen verschillen enigszins in de precieze aantallen, maar het ging om een enorme overmacht: ongeveer 6.000 infanteristen en 1.200 ruiters worden genoemd. Binnen de muren bevond zich een Staatse bezetting van ongeveer 600 soldaten.
Een verhouding waarbij je normaal gesproken niet lang hoeft na te denken over de afloop.
Maar Steenwijk had Johan van den Kornput.
Johan van den Kornput: de man die niet van opgeven hield
Kornput was militair en vestingbouwkundige en zou tijdens het beleg een hoofdrol spelen in de verdediging van Steenwijk.
Zijn kracht zat niet alleen in het bevel voeren. Hij begreep dat een belegering ook een psychologisch gevecht was.
De burgerij stond namelijk niet unaniem te springen om vier maanden oorlog binnen de eigen stadsmuren. Er ontstond zelfs onrust en op een moment dreigde een deel van de bevolking op overgave aan te dringen.
Kornput hield voet bij stuk.
Hij liet de verdediging versterken en gebruikte alles wat voorhanden was. Zelfs straatstenen werden opgebroken om de wallen te verstevigen. Kleine uitvallen werden uitgevoerd om de belegeraars bezig te houden en hun posities te verstoren.
En soms werd er een beetje toneel gespeeld.
Zo liet Kornput ruiters met veel lawaai door de stad rijden, zodat de Spanjaarden de indruk konden krijgen dat Steenwijk nog over voldoende manschappen beschikte.
Een zestiende-eeuwse versie van: doe vooral alsof alles onder controle is.
De kanonnen brengen Steenwijk in brand
Rennenberg was ondertussen vastbesloten de stad tot overgave te dwingen.
Vanaf zijn batterijen werd Steenwijk zwaar beschoten. Daarbij werden ook gloeiende ijzeren kogels gebruikt. Deze projectielen konden brand veroorzaken en vormden een bijzonder gevaar voor de stad, waar veel huizen nog met riet waren gedekt.
Op een gegeven moment brak er daadwerkelijk brand uit en gingen tientallen huizen verloren. De combinatie van beschietingen, brand, kou en voedselgebrek maakte de situatie binnen de muren steeds nijpender.
En dan was er nog de winter.
De winter van 1580–1581 was streng. Voor een belegerde stad betekende dat niet alleen koude voeten, maar ook problemen met voedsel, gezondheid en bevoorrading. Buiten de muren lag een vijandelijk leger; binnen de muren raakten de voorraden steeds verder op.
Toch gaf Steenwijk zich niet over.
De slimme uitweg: het Prinsenpoortje
Tijdens het beleg in het diepste geheim lieten Kornput en zijn manschappen een nieuwe, verborgen opening hakken in de zware stadsmuur. Dit deden ze aan de noordwestzijde van de stad, vlak bij de varkensmarkt. Omdat deze opening er voorheen nooit was geweest, hielden de Spanjaarden deze specifieke plek aanvankelijk niet nauwlettend in de gaten.
Via deze verbinding kon contact worden onderhouden met de troepen van Norrits buiten de stad. Dat was van levensbelang.
Historische bronnen beschrijven hoe Norrits er tijdens het beleg in slaagde om buskruit, geld en levensmiddelen de stad binnen te krijgen. Zo werd er op een nacht een partij buskruit door ongeveer veertig soldaten naar Steenwijk gebracht en werd bovendien 1.600 gulden aan goudgeld naar de belegerde stad gezonden.
En daarmee wordt het verhaal bijna een zestiende-eeuwse spionageroman.
De verbinding tussen de stad en het ontzettingsleger moest namelijk zo geheim mogelijk blijven. Toen de Spaanse troepen de omgeving steeds beter bewaakten, bedacht Kornput zelfs een opmerkelijke manier om berichten uit te wisselen: holle kogels met daarin geschreven berichten werden tussen de Staatse troepen en de stad heen en weer geschoten. Aan de andere kant zat brandend vlas, zodat men aan de rook kon zien waar de kogel was neergekomen.
Geen telefoon. Geen WhatsApp. Geen postduif. Gewoon een kanonskogel met een briefje erin.
En misschien is dat wel een van de mooiste details van het hele beleg: terwijl buiten de muren duizenden soldaten vochten, werd binnen Steenwijk voortdurend gezocht naar slimme manieren om één stap voor te blijven op de vijand.
Vier maanden lang hield Steenwijk stand
Het beleg duurde uiteindelijk ongeveer vier maanden.
Van oktober 1580 tot 23 februari 1581 werd Steenwijk omsingeld en beschoten. De verdedigers hadden te maken met brand, kou, honger, ziekte en voortdurende militaire druk. Tegelijkertijd moest Rennenberg zijn grote leger op de been houden in omstandigheden die voor een belegeraar bepaald niet ideaal waren.
En toen begon het tij te keren.
De ontzettingsmacht van Norrits kwam dichterbij, de bevoorrading van Steenwijk kon worden voortgezet en het Spaanse leger kreeg steeds meer problemen. Uiteindelijk zag Rennenberg geen mogelijkheid meer om de stad succesvol in te nemen.
In de nacht van 23 februari 1581 brak hij het beleg op en trok zijn leger terug. Steenwijk was ontzet.
Na vier maanden was de stad nog steeds in Staatse handen.
Maar het verhaal was nog niet voorbij
En hier wordt de geschiedenis misschien wel interessanter dan een eenvoudig verhaal van Spanjaarden verliezen, Steenwijk wint.
Want Steenwijk bleef niet voorgoed buiten het Spaanse bereik.
In 1582 werd de stad alsnog door Spaanse troepen heroverd, onder bevel van Jean Baptiste de Taxis. De omstandigheden waren toen heel anders: het Staatse garnizoen was afwezig en de stad werd mede door verraad ingenomen.
Het beleg van 1580–1581 was dus wel een spectaculaire Staatse overwinning, maar niet het definitieve einde van de strijd om Steenwijk.
Pas in 1592, toen prins Maurits de stad heroverde, kwam er een einde aan de Spaanse overheersing.
Een oude gravure wordt ineens een stukje geschiedenis
En daarmee kijken we ook anders naar de gravure van het Beleg van Steenwijk.
Een historische gravure is natuurlijk geen foto. De maker werkte met zijn eigen bronnen, technieken en soms ook met artistieke conventies. Toch kunnen dergelijke prenten ons een bijzonder beeld geven van hoe een belegering, een vestingstad en het militaire landschap in de historische herinnering werden voorgesteld.
Je ziet de stadsmuren, de belegeraars, de batterijen en het landschap eromheen.
Maar wanneer je het verhaal achter de voorstelling kent, zie je ineens méér.
Je ziet een stad die maandenlang onder vuur lag.
Je ziet de strategische strijd om het noorden.
Je ziet de verdediging van Kornput.
En je weet dat achter die muren gewone inwoners probeerden te overleven terwijl buiten duizenden soldaten lagen.
Dat maakt een oude gravure zoveel interessanter dan alleen een mooie prent.
Het is een venster op een gebeurtenis die ooit echt heeft plaatsgevonden.
Bekijk de historische gravure van het Beleg van Steenwijk