Van zonsopkomst tot het kraken van het hout in de nacht

Je wordt wakker van een schop tegen je laars.

“Opstaan. Wacht lopen.”

Het is nog donker beneden in het schip. Niet het soort donker van een rustige slaapkamer, maar een zware, vochtige duisternis die ruikt naar nat hout, pek, zweet en stilstaand water. Om je heen liggen tientallen mannen dicht tegen elkaar in hangmatten of op smalle houten britsen. Sommigen snurken. Anderen hoesten hard. Iemand mompelt een gebed.

Je drukt jezelf moeizaam overeind, het schip beweegt constant.

Niet zachtjes maar zwaar. Elke golf laat het hout kreunen alsof het schip diep ademhaalt.

Je trekt je vochtige jas aan. Die is al weken niet echt droog geweest.

Wanneer je via de smalle trap omhoog klimt, voel je de koude ochtendlucht direct in je gezicht slaan. De wind ruikt zout. Golven beuken tegen de romp. Boven je klapperen de zeilen in het donker.

En overal hoor je geluid:

• krakende masten
• trekkende touwen
• water dat langs het schip jaagt
• mannenstemmen in de wind

Je dag op een VOC-schip is begonnen.

De eerste taak: het dek en de zeilen

Nog vóór zonsopkomst begint het werk.

De bootsman schreeuwt bevelen terwijl de bemanning de zeilen moet bijzetten. Met ruwe handen trek je samen met anderen aan dikke, natte touwen die strak staan van de wind.

Je vingers branden.

Sommige matrozen klimmen hoog het want in  tientallen meters boven zee om lijnen los te maken of zeilen vast te zetten. Zo bovenin lijkt het schip klein. Eén misstap en je verdwijnt in de oceaan.

Anderen:

• repareren touwen
• controleren katrollen
• smeren houten onderdelen met pek
• schrobben het dek met zout water
• maakten knopen
  
• pekten touwen tegen vocht
• controleerden de lading
• kookten
• verzorgden de dieren 
• liepen de wacht
• onderhielden de kanonnen 

Een schoon dek is belangrijk. Nat hout wordt glad, algen groeien snel en vuil trekt ongedierte aan. Daarom ligt het doorsnee bij veel mensen in de mond dat een matroos het dek moet schrobben. Dit was daadwerkelijk een veel voorkomende taak.

Pompen, sjouwen en eindeloos onderhoud

Later op de ochtend word je ingedeeld bij de pompen.

Een houten schip lekt altijd een beetje. Altijd.

Dus urenlang pomp je samen met andere mannen water uit het ruim. Op en neer. Op en neer. Het ritme van het schip gaat door je armen heen terwijl de lucht beneden warm en muf wordt.

Daarna sjouw je tonnen:

• drinkwater
• buskruit
• gezouten vlees
• handelswaar

Alles moet gecontroleerd blijven tijdens de reis. Zeker tijdens stormen kan een verschoven lading gevaarlijk worden.

Sommige dagen lijken eindeloos op elkaar.

Alleen zee.
Alleen wind.
Alleen werk.

Wat eet je eigenlijk op een VOC-schip?

Tegen de middag krijg je eten.

Die beschuiten zijn zó hard dat sommige mannen ze eerst in bier of water weken voordat ze ze konden eten.

Vers fruit zie je bijna nooit meer na de eerste weken van de reis.

En dat merk je.

Lippen worden droog. Tandvlees raakt ontstoken. Sommige mannen worden zwakker naarmate de maanden verstrijken. Scheurbuik is een constante dreiging aan boord van lange VOC-reizen.

Toch klaagt bijna niemand hardop. Tjah iedereen weet: morgen begint hetzelfde opnieuw. En het leven aan boord van een VOC-schip was streng. Met soms meer dan tweehonderd mannen maandenlang op zee was discipline noodzakelijk om orde te houden. De bemanning bestond vaak uit arme arbeiders, avonturiers en ruige zeelieden die hard moesten werken onder zware omstandigheden en ongehoorzaamheid werd streng bestraft.  Zonder die strikte regels zou een VOC-schip eenvoudig in chaos kunnen veranderen midden op zee. En dan lag muiterij op de loer, dat moest tegen alle kosten voorkomen worden.

Middag op zee: wachten, repareren en uitkijken

In de middag verandert het werk.

Nu moet je:

• gescheurde zeilen herstellen
• knopen en lijnen controleren
  
• uitkijk lopen

Soms sta je uren aan de reling terwijl je alleen maar horizon ziet.

Maar dan ineens werd je verrast door:

• een school dolfijnen
• vliegende vissen
• een verre kustlijn
• of een tropische storm aan de hemel

En op die momenten voel je het avontuur waar mensen thuis over dromen. Want ondanks alle ontberingen vaar je naar plekken die bijna niemand ooit zal zien.

Avonden op zee

Wanneer de zon langzaam in zee zakt, wordt het rustiger aan boord.

De lucht kleurt oranje boven de golven terwijl het schip verder glijdt over zwart water. Sommige mannen zitten stil tegen een ton geleund. Anderen repareren kleding of vertellen verhalen over havens, stormen en thuis.

Boven je verschijnen sterren.

Meer sterren dan je ooit aan land hebt gezien.

En ergens in dat moment tussen het kraken van het schip, de geur van zout water en de eindeloze oceaan begrijp je waarom mensen tóch bleven varen.

Het was voor veel mensen hun laatste uitvlucht of juist pure noodzaak maar er waren ook scheepslieden die varen kozen voor het avontuur, voor de wereld achter de horizon.

Wanneer een VOC-schip eindelijk land zag

Na maanden van alleen water, wind en eindeloze horizon moet het moment waarop een VOC-schip eindelijk een haven naderde bijna onwerkelijk hebben gevoeld. Stel je voor: je staat aan dek terwijl langzaam een vreemde kust uit de ochtendmist verschijnt. Palmbomen. Bergen. Kleine bootjes die om het schip heen varen. De lucht ruikt ineens anders kruidiger, warmer, zwaarder. Geen nat hout en pek meer, maar rook, specerijen, fruit en onbekende kruiden.

Voor veel matrozen was dit de eerste keer dat ze mensen zagen met andere kleding, andere talen en andere gebruiken. In havens zoals Batavia, Kaap de Goede Hoop of Ceylon kwamen culturen samen die voor Europeanen bijna onvoorstelbaar ver weg leken. Exotische vogels krijsten boven de kades, handelaren riepen door elkaar en overal lagen goederen opgestapeld die later in Nederland enorm kostbaar zouden worden.

Toch bleef de vrijheid van een gewone matroos beperkt. VOC-bemanningsleden mochten namelijk niet zomaar zelf handelen of goederen meenemen om winst te maken. De handel was streng gecontroleerd door de compagnie. Sommige matrozen probeerden stiekem kleine voorwerpen, specerijen of munten achter te houden, maar wanneer dat ontdekt werd, konden de straffen zwaar zijn.

En misschien maakte juist dát die verre havens nóg indrukwekkender. Je zag een wereld vol rijkdom, geuren en kleuren maar wist tegelijk dat je er als eenvoudige matroos meestal slechts een glimp van mocht opvangen voordat het schip weer vertrok richting de volgende horizon.

De wereld die mee terugkwam naar Nederland

Wanneer VOC-schepen uiteindelijk terugkeerden naar Amsterdam, brachten ze niet alleen specerijen mee.

Ook:

• VOC munten
• exotisch porselein
• bijzondere planten en dieren
• zijde 
• en bijzondere objecten uit verre werelden

dit en meer kwam mee terug naar Nederland.

Veel van die objecten belandden later in rijke koopmanshuizen, verzamelkamers en kunstcollecties. Vandaag vormen ze tastbare herinneringen aan een tijd waarin Nederland letterlijk over de wereldzeeën voer.

Waarom VOC-objecten nog steeds fascineren

Misschien omdat ze meer doen dan alleen geschiedenis tonen.

Een originele VOC munt, een oude gravure van een handelsschip of een schilderij uit de Gouden Eeuw voelt anders wanneer je weet hoe zo’n reis eruitzag. Ineens zie je niet alleen een object maar hoor je het hout kraken, voel je het dek bewegen en ruik je de zee.

Dat maakt deze stukken zo bijzonder.

Het zijn geen decoraties zonder verhaal.
Het zijn vensters naar een wereld die ooit echt bestond.

Ontdek VOC-objecten bij Antiekhuys.nl

Bij Antiekhuys.nl vind je een zorgvuldig geselecteerde collectie:

• VOC munten
• antieke gravures
• historische kaarten
• schilderijen
• maritieme objecten
• kunst uit de Nederlandse Gouden Eeuw

Objecten die je niet alleen laten kijken naar het verleden maar het bijna laten voelen.

Bekijk hier onze collectie.